Wat is kooldruk?

Kooldruk is een historische
fotografische pigmentdruktechniek
waarbij een beeld wordt gevormd
door pigmentdeeltjes die
zijn opgenomen in gelatine.

De pigmenthoudende gelatinelaag
wordt lichtgevoelig gemaakt,
onder een fotografisch negatief
belicht en vervolgens verwerkt.

Tijdens de ontwikkeling worden
de niet of onvoldoende geharde
delen van de gelatine verwijderd.

Hierdoor ontstaat een fotografisch
beeld dat geheel uit pigment
in een gelatinelaag bestaat.

In de donkere delen van het beeld
is de pigmenthoudende laag
doorgaans dikker dan in
de lichte partijen.

Dat kan een subtiel reliëf
opleveren, waardoor een kooldruk
een bijzondere diepte
en tastbare uitstraling krijgt.

Juist dit onderscheidt
een traditionele kooldruk
van veel andere fotografische
afdruktechnieken.

De geschiedenis van kooldruk

Kooldruk behoort tot de
klassieke fotografische
pigmentprocessen uit
de negentiende eeuw.

De ontwikkeling van deze techniek
hangt samen met de zoektocht
naar fotografische afdrukken
die beter bestand waren
tegen verkleuring en veroudering.

In de beginperiode van de fotografie
bleek dat sommige fotografische
beelden na verloop van tijd
konden verbleken.

Onderzoekers zochten daarom
naar technieken waarbij
stabiele pigmenten het
fotografische beeld vormden.

De kooldruk ontwikkelde zich
tot een van de bekendste
pigmentdrukprocessen.

Een bijzondere plaats in de fotografie

Kooldruk werd gewaardeerd
vanwege de rijke toonweergave,
de diepe schaduwen en
de duurzaamheid van
geschikte pigmenten.

Het proces werd toegepast
voor hoogwaardige portretten,
kunstfotografie en
fotografische reproducties.

Ook tegenwoordig heeft kooldruk
een bijzondere aantrekkingskracht
op fotografen en kunstenaars.

Juist het arbeidsintensieve
handmatige proces maakt
de techniek interessant
voor exclusieve fotografische kunst.

Wat maakt kooldruk zo bijzonder?

Een kooldruk is meer dan
een fotografische afbeelding
op papier.

Het beeld wordt opgebouwd
uit een werkelijke pigmentlaag,
waardoor een bijzondere
combinatie ontstaat van
toon, structuur en diepte.

Uitzonderlijke toonweergave

Een goed vervaardigde kooldruk
kan zeer diepe schaduwen
combineren met subtiele
overgangen in de middentonen
en lichte partijen.

Hierdoor krijgen portretten,
landschappen en stillevens
een rijke en verfijnde uitstraling.

Een mat en fluweelachtig oppervlak

De pigmentlaag geeft
de afdruk een karakteristiek
mat oppervlak.

Afhankelijk van pigment,
papier en verwerking
kan een kooldruk een
bijna schilderachtige
uitstraling krijgen.

Een handgemaakt kunstwerk

Iedere kooldruk wordt
in verschillende stappen
met de hand vervaardigd.

De voorbereiding, belichting,
overdracht en ontwikkeling
vereisen nauwkeurigheid
en ervaring.

Kleine verschillen in
de uitvoering kunnen
iedere afdruk een eigen
karakter geven.

Bijzondere duurzaamheid

Koolstofpigmenten staan
bekend om hun uitstekende
lichtbestendigheid.

Een zorgvuldig vervaardigde
kooldruk op geschikt papier
kan daardoor zeer duurzaam zijn.

De uiteindelijke houdbaarheid
hangt echter ook af van
de gebruikte materialen,
de verwerking en
de bewaaromstandigheden.

Hoe wordt een kooldruk vervaardigd?

Het maken van een kooldruk
bestaat uit verschillende
nauwkeurig op elkaar
afgestemde bewerkingen.

Hoewel er verschillende
uitvoeringen van het
carbonproces bestaan,
volgt de traditionele
transfermethode in grote
lijnen de onderstaande stappen.

Stap 1 – Voorbereiding van het beeld

Eerst wordt de foto beoordeeld
en geschikt gemaakt
voor de kooldruktechniek.

Daarbij wordt aandacht besteed
aan de toonschaal, het contrast,
de detaillering en de
verdeling van licht en donker.

Van een digitaal bestand
kan een grootformaatnegatief
worden vervaardigd.

Ook analoge negatieven
kunnen als uitgangspunt dienen.

Stap 2 – Het pigmentweefsel

Voor kooldruk wordt gebruikgemaakt
van zogenoemd carbon tissue:
een drager voorzien van
een pigmenthoudende gelatinelaag.

De kleur en de hoeveelheid
pigment beïnvloeden
de uitstraling van
de uiteindelijke afdruk.

Afhankelijk van het proces
kan het pigmentweefsel
zelf worden vervaardigd
of vooraf worden voorbereid.

Stap 3 – Lichtgevoelig maken

De pigmenthoudende gelatinelaag
wordt met een geschikte
sensitizer lichtgevoelig gemaakt.

Historische kooldrukprocessen
gebruikten hiervoor
onder meer dichromaatverbindingen.

Vanwege de gezondheids-
en milieurisico’s daarvan
wordt tegenwoordig ook
gewerkt aan en met
alternatieve sensibiliseringsmethoden.

De exacte werkwijze
hangt af van het gekozen
kooldrukproces.

Stap 4 – Belichting

Het lichtgevoelige pigmentweefsel
wordt in contact gebracht
met het fotografische negatief.

Vervolgens wordt het geheel
belicht met ultraviolet licht.

Door de belichting wordt
de gelatine in verschillende
mate gehard.

Die verschillen bepalen
hoeveel pigmenthoudende
gelatine uiteindelijk
in het beeld achterblijft.

Stap 5 – Overdracht van het beeld

Na de belichting wordt
de pigmentlaag overgebracht
op een geschikte ontvangende
drager.

Bij traditionele kooldruk
is dit een belangrijk onderdeel
van het proces.

De keuze van de drager
en de voorbereiding daarvan
beïnvloeden de hechting
en de kwaliteit
van de afdruk.

Stap 6 – Ontwikkeling in water

Tijdens de ontwikkeling
worden de niet-geharde
delen van de gelatine
verwijderd.

Het fotografische beeld
komt daarbij geleidelijk
tevoorschijn.

In de donkere partijen
blijft meer pigmenthoudende
gelatine achter dan
in de lichte partijen.

Hierdoor ontstaan
de kenmerkende toonwaarden
en de subtiele
oppervlaktestructuur.

Stap 7 – Drogen en afwerken

Na de ontwikkeling
wordt de afdruk zorgvuldig
gedroogd.

Afhankelijk van de gebruikte
transfermethode kan
een verdere overdracht
naar de definitieve drager
nodig zijn.

Daarna wordt de afdruk
gecontroleerd op
toonweergave, scherpte
en afwerking.

Indien gewenst kan
het kunstwerk worden
gesigneerd, genummerd
en voorzien van
een certificaat.

Pigment, papier en uitstraling

Een belangrijk voordeel
van kooldruk is de vrijheid
in de keuze van pigmenten
en beeldtonen.

Hoewel koolzwart
de klassieke uitvoering is,
zijn ook andere
kleurkarakters mogelijk.

Mogelijke beeldtonen

• Neutraal koolzwart
• Koel zwart
• Warmzwart
• Sepia en warme bruintinten
• Andere pigmenttonen in overleg

Door de pigmentkeuze
kan een beeld een
andere sfeer krijgen.

Een warm pigment kan
bijvoorbeeld een portret
een klassieke uitstraling geven,
terwijl neutraal zwart
juist geschikt is
voor moderne kunstfotografie.

Het belang van papier

Voor de definitieve presentatie
kan worden gekozen
voor hoogwaardig papier
met een geschikte
oppervlaktestructuur.

Bij mijn kooldrukken
gaat de voorkeur uit
naar zorgvuldig geselecteerd,
zuurvrij katoenpapier.

Een papiergewicht van
ongeveer 300 tot 310 g/m²
is daarbij een mogelijke keuze.

De uiteindelijke papierkeuze
hangt af van de gebruikte
transfermethode en
het gewenste resultaat.

Een subtiel reliëf

Bij kooldruk is de
pigmenthoudende gelatinelaag
niet overal even dik.

In donkere partijen
kan de laag meer reliëf
vertonen dan in
de lichte delen.

Hierdoor krijgt de afdruk
een tastbaar karakter
dat bij gewone fotografische
prints doorgaans ontbreekt.

Voor wie is kooldruk geschikt?

Kooldruk is bijzonder geschikt
voor fotografen en kunstenaars
die hun werk op een
exclusieve manier
willen presenteren.

Fine-art fotografen

Voor fotografen die
een bijzondere afdruk
willen vervaardigen
van een geselecteerd
beeld uit hun portfolio.

Beeldend kunstenaars

Voor kunstenaars die
fotografie combineren
met grafische technieken,
pigmentdruk en
andere beeldende processen.

Galerieën en verzamelaars

Voor exclusieve
fotografische kunstwerken,
gelimiteerde edities
en bijzondere
verzamelobjecten.

Liefhebbers van zwart-witfotografie

Voor wie houdt van
diepe zwarttinten,
rijke grijswaarden
en een karakteristieke
matte uitstraling.

Historische fotografie

Ook oude foto’s en
historische afbeeldingen
kunnen een bijzonder
resultaat opleveren
wanneer ze als kooldruk
worden uitgevoerd.

Kooldruk laten maken door Henk Adriani

In mijn atelier vervaardig
ik kooldrukken voor
fotografen, kunstenaars
en particuliere opdrachtgevers.

Je kunt hiervoor een
digitaal bestand,
een analoog negatief
of een bestaande foto
aanleveren.

Samen bespreken we
de mogelijkheden,
het gewenste formaat,
de beeldtoon en
de papierkeuze.

Omdat kooldruk een
arbeidsintensief proces is,
wordt iedere opdracht
afzonderlijk beoordeeld.

Het uitgangspunt is
een hoogwaardige
handgemaakte afdruk
waarin het karakter
van de oorspronkelijke
foto optimaal tot
zijn recht komt.

Opties en specificaties

Onderstaande specificaties
geven een overzicht
van de mogelijkheden
voor kooldruk in opdracht.

Bij bijzondere opdrachten
kan worden afgeweken
van deze uitgangspunten.

Foto’s en bestanden aanleveren

Voor het vervaardigen
van een kooldruk
kan ik werken vanaf
digitale en analoge
beeldbestanden.

Digitale bestanden

Bij voorkeur ontvang ik
een bestand met voldoende
resolutie en een goede
toonweergave.

• 16-bit TIFF heeft de voorkeur
• Hoogwaardige JPEG is ook mogelijk
• sRGB of Adobe RGB bij kleurenbestanden
• Grijswaardenbestanden zijn geschikt
• Bij voorkeur circa 300 ppi op eindformaat

Ook bestanden met
een lagere resolutie
kunnen vooraf
worden beoordeeld.

Analoge negatieven

Beschik je over een
origineel filmnegatief?

Dan kan dit na overleg
worden gescand
en geschikt gemaakt
voor de kooldruktechniek.

Bestaande foto’s

Ook bestaande fotografische
afdrukken kunnen
als uitgangspunt dienen.

Indien nodig wordt
het beeld eerst
gedigitaliseerd.

Beeldbewerking en retouche

Een basisoptimalisatie
van de toonweergave
maakt deel uit van
de voorbereiding.

Uitgebreide retouche,
het verwijderen van
krassen of beschadigingen
en het aanpassen van
de compositie kunnen
afzonderlijk worden besproken.

Lees ook meer over

digitale negatieven voor
alternatieve fotografische technieken
.

Wat kost een handgemaakte kooldruk?

De prijs van een kooldruk
wordt per opdracht bepaald.

Dat komt doordat de
voorbereiding en het
vervaardigen van de
afdruk veel handwerk
met zich meebrengen.

De uiteindelijke prijs
is afhankelijk van:

• Het gewenste formaat
• De voorbereiding van het beeld
• Het vervaardigen van een negatief
• De keuze van pigment en papier
• Het aantal afdrukken
• Eventuele retouche en nabewerking
• De gewenste afwerking

Bij grotere opdrachten
of kleine series
kan een afzonderlijke
prijsafspraak worden gemaakt.

Prijs op aanvraag.
Inlijsten is niet standaard inbegrepen.

Veelgestelde vragen over kooldruk

Een kooldruk optimaal presenteren

Een handgemaakte kooldruk
verdient een presentatie
die recht doet aan
de bijzondere
oppervlaktestructuur.

Inlijsten

Een lijst met
geschikt museumglas
kan helpen om
de afdruk te beschermen
tegen stof en aanraking.

Glas met een lage
reflectie zorgt ervoor
dat de matte uitstraling
goed zichtbaar blijft.

Passe-partout

Een zuurvrij passe-partout
kan de afdruk
extra ruimte geven
en het papier
helpen beschermen.

Bij het inlijsten
moet worden voorkomen
dat de beeldlaag
ongewenst tegen
het glas wordt gedrukt.

Bewaren

Vermijd langdurige
blootstelling aan
direct zonlicht,
hoge luchtvochtigheid
en sterke temperatuurschommelingen.

Kooldruk laten maken – contact en opdrachten

Wil je jouw fotografie
laten uitvoeren als
een bijzondere
handgemaakte kooldruk?

Of ben je kunstenaar
en zoek je een
ambachtelijke techniek
voor een exclusieve
fotografische presentatie?

Neem dan contact op
om de mogelijkheden
te bespreken.

Meer over alternatieve fotografische technieken

• 
  Cyanotypie en blauwdruk
  
• 
  Digitale negatieven
  
• 
  Gomdruk
  
• 
  Toyobo-etsen
  

Kooldruk – waar fotografie,
pigment en ambacht
samenkomen.