TOYOBO-etsen
Henk Adriani · Fotografie en grafische kunst
Toyobo-etsen – fotografie als ambachtelijke diepdruk
Een fotografisch beeld krijgt een ander karakter wanneer
het met drukinkt, een fotopolymeerplaat en een etspers
op papier wordt overgebracht. Toyobo-etsen verbindt
fotografische details met de tastbare eigenschappen
van grafische kunst.
Binnen mijn eigen werk gebruik ik deze techniek om fotografie
verder te onderzoeken en te vertalen naar een zelfstandige
grafische prent. Het beeld, de inkt, het papier en de manier
van afdrukken bepalen samen het uiteindelijke resultaat.
“Ik schilder waar de fotografie ophoudt.”
Toyobo binnen mijn eigen werk
Fotografie vormt vaak het vertrekpunt van mijn werk, maar
het fotografische beeld hoeft niet het eindpunt te zijn.
In een Toyobo-ets kan ik een opname een andere sfeer,
toonverdeling en grafische zeggingskracht geven. Een foto
wordt zo het uitgangsmateriaal voor een nieuwe prent.
Wat mij aantrekt, is de wisselwerking tussen de nauwkeurigheid
van het beeld en het handmatige drukproces. De keuze van het
papier, de kleur van de inkt en de manier waarop ik de plaat
afsla, hebben invloed op de afdruk. Ook plaattoon en de
karakteristieke indruk van de plaatrand kunnen een rol
spelen in het werk.
De techniek biedt bovendien ruimte voor experiment.
Fotografische beelden kunnen worden gecombineerd met
tekeningen, collage en grafische structuren. Daarbij zoek
ik naar een beeld dat op zichzelf staat en een eigen
artistiek karakter heeft.
Een techniek binnen mijn kunstenaarspraktijk
Ik gebruik Toyobo in de eerste plaats voor mijn eigen werk.
Deze pagina geeft een inkijk in de techniek en mijn
werkwijze. Een samenwerking met een opdrachtgever ontstaat
alleen bij uitzondering, wanneer een idee aansluit bij
mijn werk en artistieke belangstelling.
Wat is een Toyobo-ets?
Bij Toyobo-etsen wordt een beeld met ultraviolet licht
overgebracht op een lichtgevoelige fotopolymeerplaat.
Toyobo is de naam van de fabrikant van de platen.
De techniek wordt ook aangeduid als fotopolymeer-diepdruk
of fotografische ets.
De belichte delen van de polymeerlaag harden uit.
Tijdens het ontwikkelen met water worden onvoldoende
uitgeharde delen verwijderd. Met een geschikte belichting
en rasterstructuur ontstaat een oppervlak dat drukinkt
kan vasthouden en fotografische toonwaarden kan weergeven.
Vervolgens wordt de plaat met diepdrukinkt ingeïnkt.
De overtollige inkt wordt van het oppervlak afgeslagen,
terwijl in de verdiepte structuren inkt achterblijft.
Met een etspers wordt het beeld onder druk op geschikt
papier overgebracht.
Fotografie, papier en drukinkt
De afdruk ontstaat door het directe contact tussen
drukplaat, inkt en papier. De fijne beeldstructuur,
de papiervezel en het handmatige afdrukken geven de prent
haar karakter. Afhankelijk van de uitvoering kunnen
zowel subtiele grijswaarden als uitgesproken grafische
contrasten worden bereikt.
De verbinding met traditionele diepdruk
Bij een klassieke zuurets worden verdiepingen in een
metalen plaat gevormd door een chemisch etsproces.
Bij fotopolymeer-diepdruk ontstaat de drukstructuur
door belichten en ontwikkelen van een lichtgevoelige laag.
Het inkten, afslaan en afdrukken op de etspers sluiten
vervolgens aan bij de ambachtelijke diepdrukpraktijk.
Van fotografisch beeld naar grafische prent
Een geslaagde Toyobo-ets vraagt om afstemming tussen
beeldvoorbereiding, plaatbewerking en druktechniek.
Hieronder licht ik de verschillende onderdelen toe.
Open een onderwerp om verder te lezen.
1. Het beeld voorbereiden
Een analoge foto, digitale opname, tekening of
samengestelde compositie kan als uitgangspunt dienen.
Voor de vertaling naar diepdruk beoordeel ik het beeld
op contrast, schaduwdetail, lichte partijen en
de verdeling van de middentonen.
De toonweergave van een beeldscherm is anders dan die
van drukinkt op papier. Daarom kan een aanpassing van
de tooncurve nodig zijn. Het gewenste formaat en
de artistieke bedoeling spelen daarbij eveneens
een rol.
Voor de belichting wordt doorgaans een transparant
positief gebruikt. De kwaliteit van die transparant
en het contact met de plaat beïnvloeden de overdracht
van details.
Meer over de beeldvoorbereiding:
digitale positieven en negatieven voor grafische technieken
.
2. De fotopolymeerplaat belichten
De fotopolymeerplaat heeft een lichtgevoelige laag
op een drager. Ongebruikte platen moeten tegen
ongewenste UV-belichting worden beschermd.
De beschermfolie wordt verwijderd wanneer de plaat
voor belichting wordt voorbereid.
Voor fotografische diepdruk wordt vaak een
aquatint- of stochastisch raster gebruikt.
Deze fijne structuur helpt de inkt vast te houden
en maakt de weergave van tussenliggende toonwaarden
mogelijk.
De combinatie van rasterbelichting en beeldbelichting
wordt afgestemd op het plaattype, de transparant
en de lichtbron. Bij sommige werkwijzen wordt ook
een korte voorbelichting toegepast. De precieze
volgorde en instellingen hangen af van de gekozen
methode.
Er bestaat daarom geen vaste belichtingstijd
die voor iedere opstelling werkt. Proefbelichtingen
en proefdrukken laten zien hoe de verschillende
toonwaarden worden overgebracht.
3. Uitwassen, drogen en nabelichten
Na de belichting wordt een daarvoor geschikte
fotopolymeerplaat met water ontwikkeld. Met een
zachte borstel worden de onvoldoende uitgeharde
delen voorzichtig verwijderd. Zo ontstaat
de structuur waarin later de drukinkt achterblijft.
Tijdens het uitwassen is de laag kwetsbaar.
Te krachtig borstelen of een onjuiste ontwikkeling
kan fijne details en toonwaarden aantasten.
De verwerking moet daarom zorgvuldig worden
afgestemd op de gebruikte plaat.
Na het ontwikkelen wordt de plaat gedroogd en
met UV-licht verder uitgehard. Een goed verwerkte
plaat vormt de basis voor het inkten en afdrukken.
4. Inkten en afslaan
De plaat wordt met geschikte diepdrukinkt ingeïnkt.
De inkt moet goed in de fijne structuren worden
gewerkt. Daarna verwijder ik de overtollige inkt
van het oppervlak: het afslaan van de plaat.
Deze handeling beïnvloedt de uitstraling van
de prent. Een zorgvuldig schoon afgeslagen plaat
kan heldere lichte partijen geven. Bewust behouden
plaattoon kan juist bijdragen aan sfeer en
samenhang in het beeld.
Ook de keuze van de inktkleur is een artistieke
beslissing. Naast zwart kunnen andere kleuren
worden gebruikt. Voor meerkleurige werken kunnen
meerdere platen en drukgangen worden gecombineerd.
5. Papier en afdrukken op de etspers
Voor de afdruk kies ik papier dat past bij
diepdruk en bij het gewenste karakter van het werk.
Afhankelijk van de papiersoort wordt het vooraf
bevochtigd, zodat het zich onder de persdruk
goed naar de plaat kan vormen.
De geïnkte plaat wordt samen met het papier en
de drukvilten door de etspers gevoerd.
Onder druk neemt het papier de inkt uit de
verdiepte structuren op. De plaat kan daarbij
een herkenbare plaatrand in het papier achterlaten.
Omdat elke plaat opnieuw met de hand wordt
geïnkt en afgeslagen, kunnen subtiele verschillen
tussen afdrukken ontstaan. Dat handmatige karakter
maakt deel uit van de grafische werkwijze.
6. Proefdrukken en een eventuele oplage
Een proefdruk maakt zichtbaar hoe de voorbereiding
van het beeld, de plaatstructuur, de inkt en
het papier op elkaar reageren. Op basis daarvan
kunnen verdere keuzes worden gemaakt over
toonweergave en uitvoering.
Van een plaat kunnen meerdere prenten worden
gedrukt. Of een werk als afzonderlijke prent,
als variant of in een beperkte oplage wordt
uitgevoerd, bepaal ik per kunstwerk.
Bij een vastgestelde editie kunnen de afdrukken
worden genummerd en gesigneerd.
7. Werken zonder een traditioneel zuurbad
Bij deze fotopolymeermethode is geen traditioneel
zuurbad nodig om de drukstructuur te vormen.
De daarvoor geschikte plaat wordt met water
ontwikkeld.
De term ‘non-toxic’ wordt vaak gebruikt voor
dergelijke grafische technieken, maar vraagt
om nuance. Fotopolymeer, drukinkt,
reinigingsmiddelen en UV-apparatuur moeten
zorgvuldig worden gebruikt. De aanwijzingen
van de betreffende fabrikanten blijven daarbij
het uitgangspunt.
Bij uitzondering: een artistieke samenwerking
Toyobo-etsen maakt deel uit van mijn eigen beeldende
werk. Soms ontstaat er vanuit een gesprek met een
opdrachtgever een bijzonder idee dat bij deze
techniek en mijn manier van werken past.
In zo’n geval kan een samenwerking worden onderzocht.
Het vertrekpunt is dan een gezamenlijke artistieke
verkenning: wat vertelt het beeld, welke vertaling
naar grafiek is interessant en welke ruimte is er
voor experiment? Of ik een project aanneem,
hangt af van de inhoud, de uitvoerbaarheid en
de aansluiting bij mijn kunstenaarspraktijk.
Een bijzonder idee bespreken
Heb je een voorstel dat aansluit bij mijn werk?
Je kunt mij per e-mail kort vertellen over het idee
en waarom je aan een fotografische ets denkt.
Ik bekijk vervolgens of er aanknopingspunten zijn
voor een samenwerking.
Henk Adriani
Beeldend kunstenaar en fotograaf
Verder kijken binnen mijn technieken
Binnen mijn werk onderzoek ik verschillende manieren
om fotografie, grafiek en schilderkunst met elkaar
te verbinden. Lees ook over deze technieken: